1 法方向の変分
定義 1.1. φ : U → R \varphi\colon U\to\mathbb{R} φ : U → R を滑らかな関数とし、その台
K = { q ∈ U : φ ( q ) ≠ 0 } ‾ \mathcal{K}=\overline{\{q\in U:\varphi(q)\ne0\}} K = { q ∈ U : φ ( q ) = 0 } がコンパクトであってU U U に含まれるとする。t ∈ R t\in\mathbb{R} t ∈ R に対して
x t ( u , v ) = x ( u , v ) + t φ ( u , v ) N ( u , v ) ( ( u , v ) ∈ U ) \boldsymbol{x}_t(u,v)=\boldsymbol{x}(u,v)+t\,\varphi(u,v)\,N(u,v)\qquad\bigl((u,v)\in U\bigr) x t ( u , v ) = x ( u , v ) + t φ ( u , v ) N ( u , v ) ( ( u , v ) ∈ U ) と定め、この族をx \boldsymbol{x} x の法方向の変分 (normal variation ) 、φ \varphi φ をその変分関数 (variation function ) という。x 0 = x \boldsymbol{x}_0=\boldsymbol{x} x 0 = x であり、U ∖ K U\setminus\mathcal{K} U ∖ K の上ではφ \varphi φ が開集合の上で恒等的に零であるからφ = φ u = φ v = 0 \varphi=\varphi_u=\varphi_v=0 φ = φ u = φ v = 0 であり、したがってx t = x \boldsymbol{x}_t=\boldsymbol{x} x t = x である。
証明. (1) を示す。定義 1.1 の式をu u u で偏微分すると
( x t ) u = x u + t φ u N + t φ N u (\boldsymbol{x}_t)_u=\boldsymbol{x}_u+t\varphi_uN+t\varphi N_u ( x t ) u = x u + t φ u N + tφ N u である。§E19.5 命題 1.5 によりN u = − S ( x u ) N_u=-S(\boldsymbol{x}_u) N u = − S ( x u ) であるから
( x t ) u = ( x u − t φ S ( x u ) ) + t φ u N (\boldsymbol{x}_t)_u=\bigl(\boldsymbol{x}_u-t\varphi S(\boldsymbol{x}_u)\bigr)+t\varphi_uN ( x t ) u = ( x u − tφS ( x u ) ) + t φ u N である。同様に( x t ) v = ( x v − t φ S ( x v ) ) + t φ v N (\boldsymbol{x}_t)_v=\bigl(\boldsymbol{x}_v-t\varphi S(\boldsymbol{x}_v)\bigr)+t\varphi_vN ( x t ) v = ( x v − tφS ( x v ) ) + t φ v N である。S S S の値は接平面に属し(§E19.5 定義 1.4 )、N N N は接平面に直交するから、内積を取ると
E t = ∥ x u − t φ S ( x u ) ∥ 2 + t 2 φ u 2 , E_t=\bigl\lVert\boldsymbol{x}_u-t\varphi S(\boldsymbol{x}_u)\bigr\rVert^2+t^2\varphi_u^{\,2}, E t = x u − tφS ( x u ) 2 + t 2 φ u 2 , F t = ⟨ x u − t φ S ( x u ) , x v − t φ S ( x v ) ⟩ + t 2 φ u φ v , F_t=\bigl\langle\boldsymbol{x}_u-t\varphi S(\boldsymbol{x}_u),\ \boldsymbol{x}_v-t\varphi S(\boldsymbol{x}_v)\bigr\rangle+t^2\varphi_u\varphi_v, F t = ⟨ x u − tφS ( x u ) , x v − tφS ( x v ) ⟩ + t 2 φ u φ v , G t = ∥ x v − t φ S ( x v ) ∥ 2 + t 2 φ v 2 G_t=\bigl\lVert\boldsymbol{x}_v-t\varphi S(\boldsymbol{x}_v)\bigr\rVert^2+t^2\varphi_v^{\,2} G t = x v − tφS ( x v ) 2 + t 2 φ v 2 である。§E19.5 命題 3.2 により⟨ S ( x u ) , x u ⟩ = e \langle S(\boldsymbol{x}_u),\boldsymbol{x}_u\rangle=e ⟨ S ( x u ) , x u ⟩ = e 、⟨ S ( x u ) , x v ⟩ = ⟨ x u , S ( x v ) ⟩ = f \langle S(\boldsymbol{x}_u),\boldsymbol{x}_v\rangle=\langle\boldsymbol{x}_u,S(\boldsymbol{x}_v)\rangle=f ⟨ S ( x u ) , x v ⟩ = ⟨ x u , S ( x v )⟩ = f 、⟨ S ( x v ) , x v ⟩ = g \langle S(\boldsymbol{x}_v),\boldsymbol{x}_v\rangle=g ⟨ S ( x v ) , x v ⟩ = g であるから、括弧を展開すると
E t = E − 2 t φ e + t 2 ( φ 2 ∥ S ( x u ) ∥ 2 + φ u 2 ) , E_t=E-2t\varphi e+t^2\bigl(\varphi^2\lVert S(\boldsymbol{x}_u)\rVert^2+\varphi_u^{\,2}\bigr), E t = E − 2 tφ e + t 2 ( φ 2 ∥ S ( x u ) ∥ 2 + φ u 2 ) , F t = F − 2 t φ f + t 2 ( φ 2 ⟨ S ( x u ) , S ( x v ) ⟩ + φ u φ v ) , F_t=F-2t\varphi f+t^2\bigl(\varphi^2\langle S(\boldsymbol{x}_u),S(\boldsymbol{x}_v)\rangle+\varphi_u\varphi_v\bigr), F t = F − 2 tφ f + t 2 ( φ 2 ⟨ S ( x u ) , S ( x v )⟩ + φ u φ v ) , G t = G − 2 t φ g + t 2 ( φ 2 ∥ S ( x v ) ∥ 2 + φ v 2 ) G_t=G-2t\varphi g+t^2\bigl(\varphi^2\lVert S(\boldsymbol{x}_v)\rVert^2+\varphi_v^{\,2}\bigr) G t = G − 2 tφ g + t 2 ( φ 2 ∥ S ( x v ) ∥ 2 + φ v 2 ) である。F t F_t F t の一次の項で⟨ S ( x u ) , x v ⟩ \langle S(\boldsymbol{x}_u),\boldsymbol{x}_v\rangle ⟨ S ( x u ) , x v ⟩ と⟨ x u , S ( x v ) ⟩ \langle\boldsymbol{x}_u,S(\boldsymbol{x}_v)\rangle ⟨ x u , S ( x v )⟩ の二つが現れ、両者が等しいことは§E19.5 定理 2.1 による。係数はすべてU U U の上の滑らかな関数である。
(2) を示す。W t = E t G t − F t 2 W_t=E_tG_t-F_t^2 W t = E t G t − F t 2 は二次以下の多項式の積と差であるから四次以下の多項式である。t = 0 t=0 t = 0 での値はE G − F 2 EG-F^2 E G − F 2 であり、第一基本形式が正定値であること(§E19.4 命題 1.2 )から正である。積の微分により
∂ W t ∂ t ∣ t = 0 = ( ∂ E t ∂ t ∣ 0 ) G + E ( ∂ G t ∂ t ∣ 0 ) − 2 F ( ∂ F t ∂ t ∣ 0 ) = − 2 φ ( e G + g E − 2 f F ) \left.\frac{\partial W_t}{\partial t}\right|_{t=0}
=\left(\left.\frac{\partial E_t}{\partial t}\right|_{0}\right)G+E\left(\left.\frac{\partial G_t}{\partial t}\right|_{0}\right)-2F\left(\left.\frac{\partial F_t}{\partial t}\right|_{0}\right)
=-2\varphi\bigl(eG+gE-2fF\bigr) ∂ t ∂ W t t = 0 = ( ∂ t ∂ E t 0 ) G + E ( ∂ t ∂ G t 0 ) − 2 F ( ∂ t ∂ F t 0 ) = − 2 φ ( e G + g E − 2 f F ) である。§E19.6 公式 2.3 によりe G − 2 f F + g E = 2 H ( E G − F 2 ) eG-2fF+gE=2H(EG-F^2) e G − 2 f F + g E = 2 H ( E G − F 2 ) であるから
∂ W t ∂ t ∣ t = 0 = − 4 φ H ( E G − F 2 ) \left.\frac{\partial W_t}{\partial t}\right|_{t=0}=-4\varphi H\,(EG-F^2) ∂ t ∂ W t t = 0 = − 4 φ H ( E G − F 2 ) である。
(3) を示す。U ∖ K U\setminus\mathcal{K} U ∖ K の上ではx t = x \boldsymbol{x}_t=\boldsymbol{x} x t = x であるからW t = W 0 > 0 W_t=W_0>0 W t = W 0 > 0 である。W W W はU × R U\times\mathbb{R} U × R の上の連続関数であり、K × { 0 } \mathcal{K}\times\{0\} K × { 0 } の上で正である。K \mathcal{K} K はコンパクトであるから、各q ∈ K q\in\mathcal{K} q ∈ K に対してq q q の近傍と0 0 0 の近傍の直積でW > 0 W>0 W > 0 となるものを取り、有限個でK \mathcal{K} K を覆うことにより、ε > 0 \varepsilon>0 ε > 0 をK × ( − ε , ε ) \mathcal{K}\times(-\varepsilon,\varepsilon) K × ( − ε , ε ) の上でW t > 0 W_t>0 W t > 0 となるように取ることができる。以上により∣ t ∣ < ε \lvert t\rvert<\varepsilon ∣ t ∣ < ε のときU U U の全体でW t > 0 W_t>0 W t > 0 である。§E19.4 補題 1.5 によりW t = ∥ ( x t ) u × ( x t ) v ∥ 2 W_t=\lVert(\boldsymbol{x}_t)_u\times(\boldsymbol{x}_t)_v\rVert^2 W t = ∥( x t ) u × ( x t ) v ∥ 2 であるから、W t > 0 W_t>0 W t > 0 は( x t ) u (\boldsymbol{x}_t)_u ( x t ) u と( x t ) v (\boldsymbol{x}_t)_v ( x t ) v が一次独立であること、すなわちx t \boldsymbol{x}_t x t がはめ込みであることと同値である(§E19.3 補題 1.4 )。W W W は多項式係数の滑らかな関数であり正であるから、W t \sqrt{W_t} W t は滑らかである。▨
2 面積の第一変分
定理 2.1 (面積の第一変分). 定義 1.1 の記号のもとで、ε > 0 \varepsilon>0 ε > 0 を補題 1.2 (3) のように取る。D ⊆ U D\subseteq U D ⊆ U をコンパクトな Jordan 可測集合であってK \mathcal{K} K を内部に含むものとし、
A ( t ) = ∬ D W t ( u , v ) d u d v ( ∣ t ∣ < ε ) A(t)=\iint_D\sqrt{W_t(u,v)}\,du\,dv\qquad\bigl(\lvert t\rvert<\varepsilon\bigr) A ( t ) = ∬ D W t ( u , v ) d u d v ( ∣ t ∣ < ε ) と置く。被積分関数は連続でありD D D はコンパクトかつ Jordan 可測であるから、「実解析 II」の§E4.11 系 3.5 によりこの積分は定まる。このときA A A は( − ε , ε ) (-\varepsilon,\varepsilon) ( − ε , ε ) の上でC 1 C^1 C 1 級であり
d A d t ∣ t = 0 = − ∬ U 2 H φ E G − F 2 d u d v \left.\frac{dA}{dt}\right|_{t=0}=-\iint_U2H\varphi\sqrt{EG-F^2}\,du\,dv d t d A t = 0 = − ∬ U 2 H φ E G − F 2 d u d v が成り立つ。右辺の被積分関数の台はK \mathcal{K} K に含まれるので、この積分は定まり、D D D の取り方に依らない。§E19.4 定義 5.1 の記法では
d A d t ∣ t = 0 = − ∫ 2 H φ d A \left.\frac{dA}{dt}\right|_{t=0}=-\int2H\varphi\,dA d t d A t = 0 = − ∫ 2 H φ d A と書かれる。
証明の方針を述べる。出発点は補題 1.2 であり、面積要素のt t t についての一階の変化率が− 2 φ H E G − F 2 -2\varphi H\sqrt{EG-F^2} − 2 φ H E G − F 2 になることは、そこで計算した∂ t W t \partial_tW_t ∂ t W t を2 W 0 2\sqrt{W_0} 2 W 0 で割れば得られる。残る仕事は、この微分を積分記号の下で行ってよいことを正当化することである。「測地線・測地曲率・エネルギーの第一変分」の§E19.8 補題 2.1 は一つの変数についての積分に対する主張であるから、二重積分にそのままは適用することができない。そこで中間目標を二つ置く。第一に、被積分関数の差を、径数領域の外側で零になるようにR 2 \mathbb{R}^2 R 2 全体へ延ばすことである。この延長によって、積分領域をK \mathcal{K} K を含む一つの閉長方形に取り替えることができる。第二に、閉長方形の上の重積分を§E4.12 定理 1 によって累次積分へ直し、内側の積分と外側の積分のそれぞれに§E19.8 補題 2.1 を適用することである。外側へ適用するためには、内側の積分とそのt t t による偏導関数が二変数の関数として連続であることを確かめる必要があり、それは被積分関数の一様連続性から従う。
証明. 被積分関数の差を延長する 。∣ t ∣ < ε \lvert t\rvert<\varepsilon ∣ t ∣ < ε に対して
ψ ( u , v , t ) = W t ( u , v ) − W 0 ( u , v ) ( ( u , v ) ∈ U ) \psi(u,v,t)=\sqrt{W_t(u,v)}-\sqrt{W_0(u,v)}\qquad\bigl((u,v)\in U\bigr) ψ ( u , v , t ) = W t ( u , v ) − W 0 ( u , v ) ( ( u , v ) ∈ U ) と置く。補題 1.2 (3) によりψ \psi ψ はU × ( − ε , ε ) U\times(-\varepsilon,\varepsilon) U × ( − ε , ε ) の上で滑らかである。U ∖ K U\setminus\mathcal{K} U ∖ K の上ではW t = W 0 W_t=W_0 W t = W 0 であるからψ = 0 \psi=0 ψ = 0 である。そこでψ \psi ψ を( R 2 ∖ K ) × ( − ε , ε ) \bigl(\mathbb{R}^2\setminus\mathcal{K}\bigr)\times(-\varepsilon,\varepsilon) ( R 2 ∖ K ) × ( − ε , ε ) の上では0 0 0 と定めてR 2 × ( − ε , ε ) \mathbb{R}^2\times(-\varepsilon,\varepsilon) R 2 × ( − ε , ε ) へ延ばす。K ⊆ U \mathcal{K}\subseteq U K ⊆ U であるからU U U とR 2 ∖ K \mathbb{R}^2\setminus\mathcal{K} R 2 ∖ K はR 2 \mathbb{R}^2 R 2 を覆う開集合であり、共通部分U ∖ K U\setminus\mathcal{K} U ∖ K の上で二つの定め方は一致するから、延長はR 2 × ( − ε , ε ) \mathbb{R}^2\times(-\varepsilon,\varepsilon) R 2 × ( − ε , ε ) の上で滑らかである。各t t t についてψ ( ⋅ , ⋅ , t ) \psi(\cdot,\cdot,t) ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) の台はK \mathcal{K} K に含まれる。
積分領域を長方形へ取り替える 。K \mathcal{K} K は有界であるから、閉長方形R = [ a , b ] × [ c , d ] R=[a,b]\times[c,d] R = [ a , b ] × [ c , d ] でK ⊆ R \mathcal{K}\subseteq R K ⊆ R となるものが存在する。ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) \psi(\cdot,\cdot,t) ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) は連続で台がK \mathcal{K} K に含まれるから、K \mathcal{K} K を含むコンパクトな Jordan 可測集合の上の積分の値は、どれを取っても等しい。K ⊆ D \mathcal{K}\subseteq D K ⊆ D かつK ⊆ R \mathcal{K}\subseteq R K ⊆ R であるから
A ( t ) − A ( 0 ) = ∬ D ψ ( u , v , t ) d u d v = ∬ R ψ ( u , v , t ) d u d v = : Φ ( t ) A(t)-A(0)=\iint_D\psi(u,v,t)\,du\,dv=\iint_R\psi(u,v,t)\,du\,dv=:\Phi(t) A ( t ) − A ( 0 ) = ∬ D ψ ( u , v , t ) d u d v = ∬ R ψ ( u , v , t ) d u d v =: Φ ( t ) である。A A A の微分可能性と導関数を調べるにはΦ \Phi Φ を調べれば足りる。
累次積分へ直す 。各t t t についてψ ( ⋅ , ⋅ , t ) \psi(\cdot,\cdot,t) ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) はR R R の上で連続であるから、「実解析 II」の§E4.12 定理 1 により
Φ ( t ) = ∫ a b ( ∫ c d ψ ( u , v , t ) d v ) d u \Phi(t)=\int_a^b\left(\int_c^d\psi(u,v,t)\,dv\right)du Φ ( t ) = ∫ a b ( ∫ c d ψ ( u , v , t ) d v ) d u である。内側の積分を
η ( u , t ) = ∫ c d ψ ( u , v , t ) d v \eta(u,t)=\int_c^d\psi(u,v,t)\,dv η ( u , t ) = ∫ c d ψ ( u , v , t ) d v と書く。
内側の積分へ補題を適用する 。u ∈ [ a , b ] u\in[a,b] u ∈ [ a , b ] を固定する。ψ \psi ψ と∂ t ψ \partial_t\psi ∂ t ψ は[ c , d ] × ( − ε , ε ) [c,d]\times(-\varepsilon,\varepsilon) [ c , d ] × ( − ε , ε ) の上で連続であるから、§E19.8 補題 2.1 によりt ↦ η ( u , t ) t\mapsto\eta(u,t) t ↦ η ( u , t ) はC 1 C^1 C 1 級であり
∂ η ∂ t ( u , t ) = ∫ c d ∂ ψ ∂ t ( u , v , t ) d v \frac{\partial\eta}{\partial t}(u,t)=\int_c^d\frac{\partial\psi}{\partial t}(u,v,t)\,dv ∂ t ∂ η ( u , t ) = ∫ c d ∂ t ∂ ψ ( u , v , t ) d v である。
η \eta η と∂ t η \partial_t\eta ∂ t η が二変数の関数として連続であることを示す 。0 < ε ′ < ε 0<\varepsilon'<\varepsilon 0 < ε ′ < ε を取ると、R × [ − ε ′ , ε ′ ] R\times[-\varepsilon',\varepsilon'] R × [ − ε ′ , ε ′ ] はコンパクトであるから、ψ \psi ψ と∂ t ψ \partial_t\psi ∂ t ψ はその上で一様連続である。( u , t ) (u,t) ( u , t ) と( u ′ , t ′ ) (u',t') ( u ′ , t ′ ) を[ a , b ] × [ − ε ′ , ε ′ ] [a,b]\times[-\varepsilon',\varepsilon'] [ a , b ] × [ − ε ′ , ε ′ ] の点とすると
∣ η ( u , t ) − η ( u ′ , t ′ ) ∣ ≤ ∫ c d ∣ ψ ( u , v , t ) − ψ ( u ′ , v , t ′ ) ∣ d v ≤ ( d − c ) sup v ∈ [ c , d ] ∣ ψ ( u , v , t ) − ψ ( u ′ , v , t ′ ) ∣ \lvert\eta(u,t)-\eta(u',t')\rvert\le\int_c^d\bigl\lvert\psi(u,v,t)-\psi(u',v,t')\bigr\rvert\,dv
\le(d-c)\sup_{v\in[c,d]}\bigl\lvert\psi(u,v,t)-\psi(u',v,t')\bigr\rvert ∣ η ( u , t ) − η ( u ′ , t ′ )∣ ≤ ∫ c d ψ ( u , v , t ) − ψ ( u ′ , v , t ′ ) d v ≤ ( d − c ) v ∈ [ c , d ] sup ψ ( u , v , t ) − ψ ( u ′ , v , t ′ ) であり、右辺は一様連続性により( u ′ , t ′ ) → ( u , t ) (u',t')\to(u,t) ( u ′ , t ′ ) → ( u , t ) のとき0 0 0 へ収束する。∂ t η \partial_t\eta ∂ t η についても∂ t ψ \partial_t\psi ∂ t ψ に同じ評価を行えばよい。よってη \eta η と∂ t η \partial_t\eta ∂ t η は[ a , b ] × ( − ε , ε ) [a,b]\times(-\varepsilon,\varepsilon) [ a , b ] × ( − ε , ε ) の上で連続である。
外側の積分へ補題を適用する 。η \eta η と∂ t η \partial_t\eta ∂ t η が[ a , b ] × ( − ε , ε ) [a,b]\times(-\varepsilon,\varepsilon) [ a , b ] × ( − ε , ε ) の上で連続であるから、再び§E19.8 補題 2.1 によりΦ \Phi Φ は( − ε , ε ) (-\varepsilon,\varepsilon) ( − ε , ε ) の上でC 1 C^1 C 1 級であり
Φ ′ ( t ) = ∫ a b ∂ η ∂ t ( u , t ) d u = ∫ a b ( ∫ c d ∂ ψ ∂ t ( u , v , t ) d v ) d u = ∬ R ∂ ψ ∂ t ( u , v , t ) d u d v \Phi'(t)=\int_a^b\frac{\partial\eta}{\partial t}(u,t)\,du
=\int_a^b\left(\int_c^d\frac{\partial\psi}{\partial t}(u,v,t)\,dv\right)du
=\iint_R\frac{\partial\psi}{\partial t}(u,v,t)\,du\,dv Φ ′ ( t ) = ∫ a b ∂ t ∂ η ( u , t ) d u = ∫ a b ( ∫ c d ∂ t ∂ ψ ( u , v , t ) d v ) d u = ∬ R ∂ t ∂ ψ ( u , v , t ) d u d v である。最後の等号は、∂ t ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) \partial_t\psi(\cdot,\cdot,t) ∂ t ψ ( ⋅ , ⋅ , t ) がR R R の上で連続であることから§E4.12 定理 1 による。
t = 0 t=0 t = 0 での値を計算する 。W 0 > 0 W_0>0 W 0 > 0 であるから
∂ ψ ∂ t ( u , v , 0 ) = 1 2 W 0 ∂ W t ∂ t ∣ t = 0 = − 4 φ H ( E G − F 2 ) 2 E G − F 2 = − 2 H φ E G − F 2 \frac{\partial\psi}{\partial t}(u,v,0)=\frac{1}{2\sqrt{W_0}}\left.\frac{\partial W_t}{\partial t}\right|_{t=0}
=\frac{-4\varphi H(EG-F^2)}{2\sqrt{EG-F^2}}
=-2H\varphi\sqrt{EG-F^2} ∂ t ∂ ψ ( u , v , 0 ) = 2 W 0 1 ∂ t ∂ W t t = 0 = 2 E G − F 2 − 4 φ H ( E G − F 2 ) = − 2 H φ E G − F 2 である。ここで補題 1.2 (2) を用いた。A ′ ( 0 ) = Φ ′ ( 0 ) A'(0)=\Phi'(0) A ′ ( 0 ) = Φ ′ ( 0 ) であるから
d A d t ∣ t = 0 = ∬ R ( − 2 H φ E G − F 2 ) d u d v = − ∬ U 2 H φ E G − F 2 d u d v \left.\frac{dA}{dt}\right|_{t=0}=\iint_R\bigl(-2H\varphi\sqrt{EG-F^2}\bigr)\,du\,dv
=-\iint_U2H\varphi\sqrt{EG-F^2}\,du\,dv d t d A t = 0 = ∬ R ( − 2 H φ E G − F 2 ) d u d v = − ∬ U 2 H φ E G − F 2 d u d v である。最後の等号は、被積分関数の台がK ⊆ R ∩ U \mathcal{K}\subseteq R\cap U K ⊆ R ∩ U に含まれることによる。▨
例 2.3 (球面による係数と符号の検算). 半径r > 0 r>0 r > 0 の球面M = { p ∈ R 3 : ∥ p ∥ = r } M=\{p\in\mathbb{R}^3:\lVert p\rVert=r\} M = { p ∈ R 3 : ∥ p ∥ = r } を取り、単位法線を外向きN ( p ) = p / r N(p)=p/r N ( p ) = p / r に取る。§E19.6 命題 4.3 により、この向きに関してH ≡ − 1 / r H\equiv-1/r H ≡ − 1/ r である。変分関数としてφ ≡ 1 \varphi\equiv1 φ ≡ 1 を取る。M M M はコンパクトであるから、この関数の台はM M M 自身であり、コンパクトである。
左辺を計算する 。法方向の変分は
x t ( p ) = p + t ⋅ 1 ⋅ p r = ( 1 + t r ) p \boldsymbol{x}_t(p)=p+t\cdot1\cdot\frac{p}{r}=\Bigl(1+\frac tr\Bigr)p x t ( p ) = p + t ⋅ 1 ⋅ r p = ( 1 + r t ) p であり、∣ t ∣ < r \lvert t\rvert<r ∣ t ∣ < r のとき像は半径r + t r+t r + t の球面である。§E19.15 例 5.2 により半径ρ \rho ρ の球面の面積は4 π ρ 2 4\pi\rho^2 4 π ρ 2 であるから
A ( t ) = 4 π ( r + t ) 2 , d A d t ∣ t = 0 = 8 π r A(t)=4\pi(r+t)^2,\qquad \left.\frac{dA}{dt}\right|_{t=0}=8\pi r A ( t ) = 4 π ( r + t ) 2 , d t d A t = 0 = 8 π r である。
右辺を計算する 。§E19.15 定義 2.1 により、球面全体にわたる積分は三角形分割による和として定まる。2 H φ 2H\varphi 2 H φ は定数− 2 / r -2/r − 2/ r であるから
− ∫ M 2 H φ d A = − ( − 2 r ) ⋅ 4 π r 2 = 8 π r -\int_M2H\varphi\,dA=-\Bigl(-\frac2r\Bigr)\cdot4\pi r^2=8\pi r − ∫ M 2 H φ d A = − ( − r 2 ) ⋅ 4 π r 2 = 8 π r である。
二つは一致する。この検算は係数2 2 2 と符号の両方を確かめている 。仮に第一変分を− ∫ H φ d A -\int H\varphi\,dA − ∫ H φ d A と書いていれば右辺は4 π r 4\pi r 4 π r となり、+ ∫ 2 H φ d A +\int2H\varphi\,dA + ∫ 2 H φ d A と書いていれば右辺は− 8 π r -8\pi r − 8 π r となり、いずれも左辺の8 π r 8\pi r 8 π r と一致しない。単位法線を内向きN ( p ) = − p / r N(p)=-p/r N ( p ) = − p / r に取ると、§E19.6 命題 4.3 によりH ≡ 1 / r H\equiv1/r H ≡ 1/ r となり、同時にx t \boldsymbol{x}_t x t が半径r − t r-t r − t の球面を与えるので、両辺がともに符号を変えて等式は保たれる。
定理 2.1 は一つのパラメータ表示の中で台がコンパクトな変分関数について証明したものであり、球面全体を一つのパラメータ表示で覆うことはできない。したがって上の計算は定理 2.1 の適用ではなく、公式の係数と符号を独立に確かめる検算である。
3 極小曲面
補題 3.1 (二変数の変分法の基本補題). U ⊆ R 2 U\subseteq\mathbb{R}^2 U ⊆ R 2 を開集合、w : U → R w\colon U\to\mathbb{R} w : U → R を連続関数とする。台がコンパクトでU U U に含まれるすべての滑らかな関数φ : U → R \varphi\colon U\to\mathbb{R} φ : U → R について
∬ U w φ d u d v = 0 \iint_Uw\varphi\,du\,dv=0 ∬ U w φ d u d v = 0 が成り立つならば、U U U の全体でw ≡ 0 w\equiv0 w ≡ 0 である。
証明. w ( q 0 ) ≠ 0 w(q_0)\ne0 w ( q 0 ) = 0 となるq 0 ∈ U q_0\in U q 0 ∈ U が存在すると仮定して矛盾を導く。必要ならw w w を− w -w − w に取り替えてw ( q 0 ) > 0 w(q_0)>0 w ( q 0 ) > 0 としてよい。w w w は連続であるから、q 0 q_0 q 0 の開近傍V ⊆ U V\subseteq U V ⊆ U でV V V の上でw > w ( q 0 ) / 2 w>w(q_0)/2 w > w ( q 0 ) /2 となるものが存在する。
二次元のC ∞ C^\infty C ∞ 多様体R 2 \mathbb{R}^2 R 2 に対して「多様体入門」の§E17.2 命題 1.5 を適用し、χ : R 2 → [ 0 , 1 ] \chi\colon\mathbb{R}^2\to[0,1] χ : R 2 → [ 0 , 1 ] を、χ ( q 0 ) = 1 \chi(q_0)=1 χ ( q 0 ) = 1 であり台がコンパクトでV V V に含まれるように取る。φ = χ ∣ U \varphi=\chi|_U φ = χ ∣ U と置くと、φ \varphi φ は仮定の条件を満たす。したがって
0 = ∬ U w φ d u d v = ∬ V w χ d u d v 0=\iint_Uw\varphi\,du\,dv=\iint_V w\chi\,du\,dv 0 = ∬ U w φ d u d v = ∬ V w χ d u d v である。しかし被積分関数はV V V の上で非負であり、q 0 q_0 q 0 の近傍で正の値を取る連続関数であるから、積分は正である。これは矛盾である。▨
「測地線・測地曲率・エネルギーの第一変分」の§E19.8 補題 3.5 は、曲線に沿うベクトル場についての同じ形の主張である。上の補題は、その二変数かつ実数値の場合にあたる。二つは設定が異なるので、一方から他方が直ちに従うわけではない。
定義 3.2. 正則曲面M M M が極小曲面 (minimal surface ) であるとは、M M M の各点の近傍で単位法線を一つ選んだとき、M M M のすべての点で平均曲率が零であること、すなわちH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 が成り立つことをいう。
平均曲率そのものは単位法線の選び方に依存するので、上の定義が単位法線の選び方に依らないことを確かめる必要がある。次の命題がこれを述べる。したがって極小曲面の定義は、曲面が向きづけ可能であることを要求しない。
命題 3.3. M M M を正則曲面、U ⊆ M U\subseteq M U ⊆ M を、単位法線ベクトル場N N N を取ることのできる開集合とする。N N N に関する平均曲率をH H H 、− N -N − N に関する平均曲率をH ~ \tilde H H ~ と書くと、U U U の上でH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 であることとH ~ ≡ 0 \tilde H\equiv0 H ~ ≡ 0 であることは同値である。
証明. §E19.6 命題 2.4 により、U U U の各点でH ~ = − H \tilde H=-H H ~ = − H が成り立つ。実数について− H ( p ) = 0 -H(p)=0 − H ( p ) = 0 とH ( p ) = 0 H(p)=0 H ( p ) = 0 は同値であるから、二つの条件は同値である。▨
定理 3.4. x : U → R 3 \boldsymbol{x}\colon U\to\mathbb{R}^3 x : U → R 3 を正則パラメータ表示とする。次の二つは同値である。
台がコンパクトでU U U に含まれるすべての滑らかな関数φ \varphi φ について、定理 2.1 のA A A がd A d t ∣ t = 0 = 0 \left.\dfrac{dA}{dt}\right|_{t=0}=0 d t d A t = 0 = 0 を満たす。
U U U の全体でH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 である。すなわちx ( U ) \boldsymbol{x}(U) x ( U ) は極小曲面である。
証明. (2) ⇒ \Rightarrow ⇒ (1) を示す。H ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 ならば定理 2.1 の右辺の被積分関数が恒等的に零であるから、値は0 0 0 である。
(1) ⇒ \Rightarrow ⇒ (2) を示す。w = 2 H E G − F 2 w=2H\sqrt{EG-F^2} w = 2 H E G − F 2 と置く。H H H は滑らかであり(§E19.6 公式 2.3 の右辺が滑らかな関数の商であることによる)、E G − F 2 \sqrt{EG-F^2} E G − F 2 も滑らかであるから、w w w はU U U の上で連続である。台がコンパクトでU U U に含まれる滑らかな関数φ \varphi φ を一つ取り、その台を定義 1.1 のとおりK \mathcal{K} K と書く。定理 2.1 が要求するD D D は、次のようにして得られる。K \mathcal{K} K はコンパクトであって開集合U U U に含まれるから、K \mathcal{K} K とR 2 ∖ U \mathbb{R}^2\setminus U R 2 ∖ U との距離ρ \rho ρ (U = R 2 U=\mathbb{R}^2 U = R 2 のときは任意の正の数)は正であり、辺の長さがρ / 2 \rho/2 ρ /2 より小さい正方格子の閉正方形のうちK \mathcal{K} K と交わるものは有限個であって、その合併はコンパクトかつ Jordan 可測であり、K \mathcal{K} K を内部に含みU U U に含まれる。この合併をD D D と取る。仮定と定理 2.1 により
∬ U w φ d u d v = 0 \iint_Uw\varphi\,du\,dv=0 ∬ U w φ d u d v = 0 である。φ \varphi φ は台がコンパクトでU U U に含まれる滑らかな関数として任意であったから、補題 3.1 によりw ≡ 0 w\equiv0 w ≡ 0 である。E G − F 2 > 0 \sqrt{EG-F^2}>0 E G − F 2 > 0 であるからH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 である。▨
命題 3.5. W ⊆ R 2 W\subseteq\mathbb{R}^2 W ⊆ R 2 を開集合、h : W → R h\colon W\to\mathbb{R} h : W → R を滑らかな関数とし、M = { ( u , v , h ( u , v ) ) : ( u , v ) ∈ W } M=\{(u,v,h(u,v)):(u,v)\in W\} M = {( u , v , h ( u , v )) : ( u , v ) ∈ W } と置く。§E19.3 命題 2.1 によりM M M は正則曲面である。M M M が極小曲面であることと、W W W の全体で
( 1 + h v 2 ) h u u − 2 h u h v h u v + ( 1 + h u 2 ) h v v = 0 (1+h_v^{2})h_{uu}-2h_uh_vh_{uv}+(1+h_u^{2})h_{vv}=0 ( 1 + h v 2 ) h uu − 2 h u h v h uv + ( 1 + h u 2 ) h v v = 0 が成り立つこととは同値である。
証明. §E19.5 例 5.4 により、x ( u , v ) = ( u , v , h ( u , v ) ) \boldsymbol{x}(u,v)=(u,v,h(u,v)) x ( u , v ) = ( u , v , h ( u , v )) について
E = 1 + h u 2 , F = h u h v , G = 1 + h v 2 , E G − F 2 = 1 + h u 2 + h v 2 E=1+h_u^2,\qquad F=h_uh_v,\qquad G=1+h_v^2,\qquad EG-F^2=1+h_u^2+h_v^2 E = 1 + h u 2 , F = h u h v , G = 1 + h v 2 , E G − F 2 = 1 + h u 2 + h v 2 であり、Ω = 1 + h u 2 + h v 2 \Omega=\sqrt{1+h_u^2+h_v^2} Ω = 1 + h u 2 + h v 2 と置くと
e = h u u Ω , f = h u v Ω , g = h v v Ω e=\frac{h_{uu}}{\Omega},\qquad f=\frac{h_{uv}}{\Omega},\qquad g=\frac{h_{vv}}{\Omega} e = Ω h uu , f = Ω h uv , g = Ω h v v である。§E19.6 公式 2.3 により
H = e G − 2 f F + g E 2 ( E G − F 2 ) = ( 1 + h v 2 ) h u u − 2 h u h v h u v + ( 1 + h u 2 ) h v v 2 Ω 3 H=\frac{eG-2fF+gE}{2(EG-F^2)}
=\frac{(1+h_v^2)h_{uu}-2h_uh_vh_{uv}+(1+h_u^2)h_{vv}}{2\Omega^{3}} H = 2 ( E G − F 2 ) e G − 2 f F + g E = 2 Ω 3 ( 1 + h v 2 ) h uu − 2 h u h v h uv + ( 1 + h u 2 ) h v v である。Ω > 0 \Omega>0 Ω > 0 であるから、H = 0 H=0 H = 0 と分子が0 0 0 であることは同値である。▨
4 極小曲面の例
例 4.1 (平面・懸垂面・常螺旋面). 平面 。p 0 ∈ R 3 p_0\in\mathbb{R}^3 p 0 ∈ R 3 と正規直交なw 1 , w 2 ∈ R 3 w_1,w_2\in\mathbb{R}^3 w 1 , w 2 ∈ R 3 を取り、x ( u , v ) = p 0 + u w 1 + v w 2 \boldsymbol{x}(u,v)=p_0+uw_1+vw_2 x ( u , v ) = p 0 + u w 1 + v w 2 と置くと、その像はp 0 p_0 p 0 を通りw 1 , w 2 w_1,w_2 w 1 , w 2 が張る平面である。x u = w 1 \boldsymbol{x}_u=w_1 x u = w 1 、x v = w 2 \boldsymbol{x}_v=w_2 x v = w 2 は定ベクトルであるから、二階偏導関数はすべて零である。§E19.5 命題 3.2 によりe = f = g = 0 e=f=g=0 e = f = g = 0 であり、§E19.6 公式 2.3 によりH = 0 H=0 H = 0 かつK = 0 K=0 K = 0 である。したがってすべての平面は極小曲面である。関数のグラフとして表される場合には、h h h が一次関数であることと二階偏導関数がすべて零であることが同値であり、命題 3.5 の左辺も恒等的に零になる。
懸垂面 。c > 0 c>0 c > 0 とし
x ( u , v ) = ( c cosh u c cos v , c cosh u c sin v , u ) \boldsymbol{x}(u,v)=\Bigl(c\cosh\frac uc\cos v,\ c\cosh\frac uc\sin v,\ u\Bigr) x ( u , v ) = ( c cosh c u cos v , c cosh c u sin v , u ) と置く。§E19.6 命題 4.3 はH = 0 H=0 H = 0 を与えるが、ここでは独立に計算する。
x u = ( sinh u c cos v , sinh u c sin v , 1 ) , x v = ( − c cosh u c sin v , c cosh u c cos v , 0 ) \boldsymbol{x}_u=\Bigl(\sinh\frac uc\cos v,\ \sinh\frac uc\sin v,\ 1\Bigr),\qquad
\boldsymbol{x}_v=\Bigl(-c\cosh\frac uc\sin v,\ c\cosh\frac uc\cos v,\ 0\Bigr) x u = ( sinh c u cos v , sinh c u sin v , 1 ) , x v = ( − c cosh c u sin v , c cosh c u cos v , 0 ) であるから
E = sinh 2 u c + 1 = cosh 2 u c , F = 0 , G = c 2 cosh 2 u c E=\sinh^2\frac uc+1=\cosh^2\frac uc,\qquad F=0,\qquad G=c^2\cosh^2\frac uc E = sinh 2 c u + 1 = cosh 2 c u , F = 0 , G = c 2 cosh 2 c u である。ベクトル積は
x u × x v = c cosh u c ( − cos v , − sin v , sinh u c ) \boldsymbol{x}_u\times\boldsymbol{x}_v=c\cosh\frac uc\Bigl(-\cos v,\ -\sin v,\ \sinh\frac uc\Bigr) x u × x v = c cosh c u ( − cos v , − sin v , sinh c u ) であり、そのノルムはc cosh 2 ( u / c ) c\cosh^2(u/c) c cosh 2 ( u / c ) であるから、この表示が定める単位法線は
N = 1 cosh ( u / c ) ( − cos v , − sin v , sinh u c ) N=\frac{1}{\cosh(u/c)}\Bigl(-\cos v,\ -\sin v,\ \sinh\frac uc\Bigr) N = cosh ( u / c ) 1 ( − cos v , − sin v , sinh c u ) であり、水平成分が回転軸へ向かうので、回転軸へ向かう向きである。二階偏導関数は
x u u = ( 1 c cosh u c cos v , 1 c cosh u c sin v , 0 ) , x u v = ( − sinh u c sin v , sinh u c cos v , 0 ) , \boldsymbol{x}_{uu}=\Bigl(\tfrac1c\cosh\tfrac uc\cos v,\ \tfrac1c\cosh\tfrac uc\sin v,\ 0\Bigr),\quad
\boldsymbol{x}_{uv}=\Bigl(-\sinh\tfrac uc\sin v,\ \sinh\tfrac uc\cos v,\ 0\Bigr), x uu = ( c 1 cosh c u cos v , c 1 cosh c u sin v , 0 ) , x uv = ( − sinh c u sin v , sinh c u cos v , 0 ) , x v v = ( − c cosh u c cos v , − c cosh u c sin v , 0 ) \boldsymbol{x}_{vv}=\Bigl(-c\cosh\tfrac uc\cos v,\ -c\cosh\tfrac uc\sin v,\ 0\Bigr) x v v = ( − c cosh c u cos v , − c cosh c u sin v , 0 ) であるから、§E19.5 命題 3.2 により
e = − 1 c , f = 0 , g = c e=-\frac1c,\qquad f=0,\qquad g=c e = − c 1 , f = 0 , g = c である。よって§E19.6 公式 2.3 により
H = e G + g E 2 E G = − 1 c ⋅ c 2 cosh 2 u c + c cosh 2 u c 2 cosh 2 u c ⋅ c 2 cosh 2 u c = 0 , K = e g E G = − 1 c 2 cosh 4 u c H=\frac{eG+gE}{2EG}=\frac{-\frac1c\cdot c^2\cosh^2\frac uc+c\cosh^2\frac uc}{2\cosh^2\frac uc\cdot c^2\cosh^2\frac uc}=0,
\qquad
K=\frac{eg}{EG}=\frac{-1}{c^2\cosh^4\frac uc} H = 2 E G e G + g E = 2 cosh 2 c u ⋅ c 2 cosh 2 c u − c 1 ⋅ c 2 cosh 2 c u + c cosh 2 c u = 0 , K = E G e g = c 2 cosh 4 c u − 1 である。この結果は§E19.6 命題 4.3 の表と一致する 。
常螺旋面 。c > 0 c>0 c > 0 としx ( u , v ) = ( u cos v , u sin v , c v ) \boldsymbol{x}(u,v)=(u\cos v,\ u\sin v,\ cv) x ( u , v ) = ( u cos v , u sin v , c v ) と置く。§E19.6 命題 4.3 の証明が
E = 1 , F = 0 , G = u 2 + c 2 , e = 0 , f = − c u 2 + c 2 , g = 0 E=1,\quad F=0,\quad G=u^2+c^2,\quad e=0,\quad f=\frac{-c}{\sqrt{u^2+c^2}},\quad g=0 E = 1 , F = 0 , G = u 2 + c 2 , e = 0 , f = u 2 + c 2 − c , g = 0 を計算しており、§E19.6 公式 2.3 によりH = ( 0 − 0 + 0 ) / ( 2 ( u 2 + c 2 ) ) = 0 H=(0-0+0)/(2(u^2+c^2))=0 H = ( 0 − 0 + 0 ) / ( 2 ( u 2 + c 2 )) = 0 である。F = 0 F=0 F = 0 かつe = g = 0 e=g=0 e = g = 0 であることから平均曲率が零になる。F ≠ 0 F\ne0 F = 0 の座標では、第二基本形式の対角成分が消えてもH = − f F / ( E G − F 2 ) H=-fF/(EG-F^2) H = − f F / ( E G − F 2 ) は一般に零でない。
5 臨界点であることは面積の最小性を意味しない
極小曲面は面積汎関数の臨界点である。臨界点が最小点であるとは限らないことは、一変数の微分積分で見慣れた事実であり、面積汎関数でも同じである。ここでは、同じ境界を持つ二つの極小曲面であって面積が異なるものを具体的に構成する。
命題 5.1. r > 0 r>0 r > 0 、h > 0 h>0 h > 0 とし、τ = h / r \tau=h/r τ = h / r と置く。a > 0 a>0 a > 0 に対して
C a = { ( x , y , z ) ∈ R 3 : x 2 + y 2 = a cosh z a , ∣ z ∣ ≤ h } C_a=\Bigl\{(x,y,z)\in\mathbb{R}^3:\ \sqrt{x^2+y^2}=a\cosh\frac za,\ \lvert z\rvert\le h\Bigr\} C a = { ( x , y , z ) ∈ R 3 : x 2 + y 2 = a cosh a z , ∣ z ∣ ≤ h } と定める。C a C_a C a の境界は、平面z = ± h z=\pm h z = ± h に含まれる半径a cosh ( h / a ) a\cosh(h/a) a cosh ( h / a ) の二つの円である。ここでz z z 軸を回転軸とし、z = 0 z=0 z = 0 について対称なものだけを考えた。この限定は結論を弱めない。実際、x 2 + y 2 = a cosh ( ( z − z 0 ) / a ) \sqrt{x^2+y^2}=a\cosh\bigl((z-z_0)/a\bigr) x 2 + y 2 = a cosh ( ( z − z 0 ) / a ) の∣ z ∣ ≤ h \lvert z\rvert\le h ∣ z ∣ ≤ h の部分について、z = h z=h z = h とz = − h z=-h z = − h における半径が等しいことはcosh ( ( h − z 0 ) / a ) = cosh ( ( h + z 0 ) / a ) \cosh\bigl((h-z_0)/a\bigr)=\cosh\bigl((h+z_0)/a\bigr) cosh ( ( h − z 0 ) / a ) = cosh ( ( h + z 0 ) / a ) 、すなわち∣ h − z 0 ∣ = ∣ h + z 0 ∣ \lvert h-z_0\rvert=\lvert h+z_0\rvert ∣ h − z 0 ∣ = ∣ h + z 0 ∣ と同値であり、h > 0 h>0 h > 0 であるからこれはz 0 = 0 z_0=0 z 0 = 0 と同値だからである。
ψ ( t ) = t cosh t , ρ ( t ) = t + sinh t cosh t cosh 2 t ( t > 0 ) \psi(t)=\frac{t}{\cosh t},\qquad \rho(t)=\frac{t+\sinh t\cosh t}{\cosh^2t}\qquad(t>0) ψ ( t ) = cosh t t , ρ ( t ) = cosh 2 t t + sinh t cosh t ( t > 0 ) と置く。
t tanh t = 1 t\tanh t=1 t tanh t = 1 はただ一つの正の解t ∗ t^{*} t ∗ を持つ。ψ \psi ψ は( 0 , t ∗ ] (0,t^{*}] ( 0 , t ∗ ] で狭義単調増加、[ t ∗ , ∞ ) [t^{*},\infty) [ t ∗ , ∞ ) で狭義単調減少であり、ψ ( 0 + ) = 0 \psi(0^{+})=0 ψ ( 0 + ) = 0 、ψ ( ∞ ) = 0 \psi(\infty)=0 ψ ( ∞ ) = 0 である。τ ∗ = ψ ( t ∗ ) \tau^{*}=\psi(t^{*}) τ ∗ = ψ ( t ∗ ) と置く。
C a C_a C a の境界の二円の半径がr r r であることとψ ( h / a ) = τ \psi(h/a)=\tau ψ ( h / a ) = τ であることは同値である。したがって、そのようなa > 0 a>0 a > 0 は、τ > τ ∗ \tau>\tau^{*} τ > τ ∗ のとき存在せず、τ = τ ∗ \tau=\tau^{*} τ = τ ∗ のときちょうど一つ存在し、0 < τ < τ ∗ 0<\tau<\tau^{*} 0 < τ < τ ∗ のときちょうど二つ存在する。
t = h / a t=h/a t = h / a と置くとC a C_a C a の面積は2 π a 2 ( t + sinh t cosh t ) 2\pi a^{2}\bigl(t+\sinh t\cosh t\bigr) 2 π a 2 ( t + sinh t cosh t ) である。とくにC a C_a C a の境界の二円の半径がr r r であるとき、面積は2 π r 2 ρ ( t ) 2\pi r^{2}\rho(t) 2 π r 2 ρ ( t ) に等しい。
0 < τ < τ ∗ 0<\tau<\tau^{*} 0 < τ < τ ∗ のとき、2 の二つの解をt 1 < t ∗ < t 2 t_1<t^{*}<t_2 t 1 < t ∗ < t 2 とするとρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) \rho(t_2)>\rho(t_1) ρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) である。a i = h / t i a_i=h/t_i a i = h / t i と置くとa 2 < a 1 a_2<a_1 a 2 < a 1 であり、a a a はC a C_a C a の最も細い部分(z = 0 z=0 z = 0 における半径)に等しい。すなわち首の細いほうが面積が大きい 。
証明. まずC a C_a C a が正則曲面の一部であることと、その面積の表示を確かめる。φ ( u ) = a cosh ( u / a ) \varphi(u)=a\cosh(u/a) φ ( u ) = a cosh ( u / a ) 、Ψ ( u ) = u \Psi(u)=u Ψ ( u ) = u と置くとφ > 0 \varphi>0 φ > 0 、φ ′ 2 + Ψ ′ 2 = sinh 2 ( u / a ) + 1 > 0 \varphi'^2+\Psi'^2=\sinh^2(u/a)+1>0 φ ′2 + Ψ ′2 = sinh 2 ( u / a ) + 1 > 0 である。母線u ↦ ( a cosh ( u / a ) , u ) u\mapsto\bigl(a\cosh(u/a),\ u\bigr) u ↦ ( a cosh ( u / a ) , u ) は第二成分によってu u u が定まるので像への同相写像である。したがって§E19.4 命題 6.1 により
x ( u , v ) = ( a cosh u a cos v , a cosh u a sin v , u ) \boldsymbol{x}(u,v)=\Bigl(a\cosh\tfrac ua\cos v,\ a\cosh\tfrac ua\sin v,\ u\Bigr) x ( u , v ) = ( a cosh a u cos v , a cosh a u sin v , u ) は正則パラメータ表示を与え、
E = cosh 2 u a , F = 0 , G = a 2 cosh 2 u a , E G − F 2 = a cosh 2 u a E=\cosh^2\frac ua,\qquad F=0,\qquad G=a^2\cosh^2\frac ua,\qquad
\sqrt{EG-F^2}=a\cosh^2\frac ua E = cosh 2 a u , F = 0 , G = a 2 cosh 2 a u , E G − F 2 = a cosh 2 a u である。C a C_a C a の面積を、§E19.4 定義 5.1 の値のv v v についての極限として
A ( C a ) = ∫ 0 2 π ∫ − h h a cosh 2 u a d u d v A(C_a)=\int_0^{2\pi}\!\!\int_{-h}^{h}a\cosh^2\frac ua\,du\,dv A ( C a ) = ∫ 0 2 π ∫ − h h a cosh 2 a u d u d v で定める。境界の二円の半径がφ ( ± h ) = a cosh ( h / a ) \varphi(\pm h)=a\cosh(h/a) φ ( ± h ) = a cosh ( h / a ) であることは定義から直ちに従う。
(1) を示す。g ( t ) = cosh t − t sinh t g(t)=\cosh t-t\sinh t g ( t ) = cosh t − t sinh t と置く。g ( 0 ) = 1 > 0 g(0)=1>0 g ( 0 ) = 1 > 0 でありg ′ ( t ) = − t cosh t < 0 g'(t)=-t\cosh t<0 g ′ ( t ) = − t cosh t < 0 (t > 0 t>0 t > 0 )であるから、g g g は( 0 , ∞ ) (0,\infty) ( 0 , ∞ ) で狭義単調減少である。t → ∞ t\to\infty t → ∞ のときg ( t ) → − ∞ g(t)\to-\infty g ( t ) → − ∞ であるから、g g g はただ一つの正の零点t ∗ t^{*} t ∗ を持つ。g ( t ) = 0 g(t)=0 g ( t ) = 0 はcosh t = t sinh t \cosh t=t\sinh t cosh t = t sinh t 、すなわちt tanh t = 1 t\tanh t=1 t tanh t = 1 と同値である。
ψ ′ ( t ) = cosh t − t sinh t cosh 2 t = g ( t ) cosh 2 t \psi'(t)=\frac{\cosh t-t\sinh t}{\cosh^2t}=\frac{g(t)}{\cosh^2t} ψ ′ ( t ) = cosh 2 t cosh t − t sinh t = cosh 2 t g ( t ) であるから、ψ ′ \psi' ψ ′ の符号はg g g の符号に一致し、ψ \psi ψ は( 0 , t ∗ ] (0,t^{*}] ( 0 , t ∗ ] で狭義単調増加、[ t ∗ , ∞ ) [t^{*},\infty) [ t ∗ , ∞ ) で狭義単調減少である。ψ ( t ) → 0 \psi(t)\to0 ψ ( t ) → 0 (t → 0 + t\to0^{+} t → 0 + およびt → ∞ t\to\infty t → ∞ )は明らかである。
(2) を示す。境界の半径がr r r であることはa cosh ( h / a ) = r a\cosh(h/a)=r a cosh ( h / a ) = r と同値である。t = h / a t=h/a t = h / a と置くとa = h / t a=h/t a = h / t であり、この条件は
h t cosh t = r , すなわち t cosh t = h r = τ \frac ht\cosh t=r,\qquad\text{すなわち}\qquad \frac{t}{\cosh t}=\frac hr=\tau t h cosh t = r , すなわち cosh t t = r h = τ と同値である。a > 0 a>0 a > 0 とt > 0 t>0 t > 0 は一対一に対応するから、解の個数はψ ( t ) = τ \psi(t)=\tau ψ ( t ) = τ の正の解の個数に等しい。(1) により、ψ \psi ψ は( 0 , t ∗ ] (0,t^{*}] ( 0 , t ∗ ] で0 0 0 からτ ∗ \tau^{*} τ ∗ へ狭義単調増加し、[ t ∗ , ∞ ) [t^{*},\infty) [ t ∗ , ∞ ) でτ ∗ \tau^{*} τ ∗ から0 0 0 へ狭義単調減少するから、τ > τ ∗ \tau>\tau^{*} τ > τ ∗ のとき解は無く、τ = τ ∗ \tau=\tau^{*} τ = τ ∗ のとき解はt ∗ t^{*} t ∗ の一つ、0 < τ < τ ∗ 0<\tau<\tau^{*} 0 < τ < τ ∗ のとき解はちょうど二つである。
(3) を示す。∫ cosh 2 u a d u = a 2 ( u a + sinh u a cosh u a ) \displaystyle\int\cosh^2\frac ua\,du=\frac a2\Bigl(\frac ua+\sinh\frac ua\cosh\frac ua\Bigr) ∫ cosh 2 a u d u = 2 a ( a u + sinh a u cosh a u ) であり、被積分関数は偶関数であるから
∫ − h h a cosh 2 u a d u = a ⋅ a ( t + sinh t cosh t ) = a 2 ( t + sinh t cosh t ) \int_{-h}^{h}a\cosh^2\frac ua\,du=a\cdot a\bigl(t+\sinh t\cosh t\bigr)=a^2\bigl(t+\sinh t\cosh t\bigr) ∫ − h h a cosh 2 a u d u = a ⋅ a ( t + sinh t cosh t ) = a 2 ( t + sinh t cosh t ) である。ここでt = h / a t=h/a t = h / a である。よってA ( C a ) = 2 π a 2 ( t + sinh t cosh t ) A(C_a)=2\pi a^2(t+\sinh t\cosh t) A ( C a ) = 2 π a 2 ( t + sinh t cosh t ) である。境界の半径がr r r であるときr = a cosh t r=a\cosh t r = a cosh t 、すなわちa = r / cosh t a=r/\cosh t a = r / cosh t であるから
A ( C a ) = 2 π r 2 ⋅ t + sinh t cosh t cosh 2 t = 2 π r 2 ρ ( t ) A(C_a)=2\pi r^2\cdot\frac{t+\sinh t\cosh t}{\cosh^2t}=2\pi r^2\rho(t) A ( C a ) = 2 π r 2 ⋅ cosh 2 t t + sinh t cosh t = 2 π r 2 ρ ( t ) である。
(4) を示す。N ( t ) = t + sinh t cosh t N(t)=t+\sinh t\cosh t N ( t ) = t + sinh t cosh t 、D ( t ) = cosh 2 t D(t)=\cosh^2t D ( t ) = cosh 2 t と置くとN ′ ( t ) = 1 + cosh 2 t = 2 cosh 2 t N'(t)=1+\cosh2t=2\cosh^2t N ′ ( t ) = 1 + cosh 2 t = 2 cosh 2 t 、D ′ ( t ) = 2 cosh t sinh t D'(t)=2\cosh t\sinh t D ′ ( t ) = 2 cosh t sinh t であるから
ρ ′ ( t ) = 2 cosh 4 t − 2 cosh t sinh t ( t + sinh t cosh t ) cosh 4 t = 2 ( cosh t ( cosh 2 t − sinh 2 t ) − t sinh t ) cosh 3 t = 2 g ( t ) cosh 3 t \rho'(t)=\frac{2\cosh^4t-2\cosh t\sinh t\,(t+\sinh t\cosh t)}{\cosh^4t}
=\frac{2\bigl(\cosh t(\cosh^2t-\sinh^2t)-t\sinh t\bigr)}{\cosh^3t}
=\frac{2g(t)}{\cosh^3t} ρ ′ ( t ) = cosh 4 t 2 cosh 4 t − 2 cosh t sinh t ( t + sinh t cosh t ) = cosh 3 t 2 ( cosh t ( cosh 2 t − sinh 2 t ) − t sinh t ) = cosh 3 t 2 g ( t ) である。したがって
ρ ′ ( t ) = 2 cosh t ψ ′ ( t ) \rho'(t)=\frac{2}{\cosh t}\,\psi'(t) ρ ′ ( t ) = cosh t 2 ψ ′ ( t ) が( 0 , ∞ ) (0,\infty) ( 0 , ∞ ) の全体で成り立つ。
ψ \psi ψ の[ t ∗ , ∞ ) [t^{*},\infty) [ t ∗ , ∞ ) への制限は( 0 , τ ∗ ] (0,\tau^{*}] ( 0 , τ ∗ ] の上への狭義単調減少な全単射であり、( t ∗ , ∞ ) (t^{*},\infty) ( t ∗ , ∞ ) ではψ ′ < 0 \psi'<0 ψ ′ < 0 であるから、その逆写像μ : ( 0 , τ ∗ ) → ( t ∗ , ∞ ) \mu\colon(0,\tau^{*})\to(t^{*},\infty) μ : ( 0 , τ ∗ ) → ( t ∗ , ∞ ) はC ∞ C^{\infty} C ∞ 級であり、v → τ ∗ − v\to\tau^{*-} v → τ ∗− のときμ ( v ) → t ∗ \mu(v)\to t^{*} μ ( v ) → t ∗ である。σ = μ ∘ ψ ∣ ( 0 , t ∗ ) \sigma=\mu\circ\psi|_{(0,t^{*})} σ = μ ∘ ψ ∣ ( 0 , t ∗ ) と置くと、σ : ( 0 , t ∗ ) → ( t ∗ , ∞ ) \sigma\colon(0,t^{*})\to(t^{*},\infty) σ : ( 0 , t ∗ ) → ( t ∗ , ∞ ) はC ∞ C^{\infty} C ∞ 級であり、ψ ( σ ( t ) ) = ψ ( t ) \psi(\sigma(t))=\psi(t) ψ ( σ ( t )) = ψ ( t ) を満たす。すなわちσ ( t ) \sigma(t) σ ( t ) はt t t と同じτ \tau τ に対応するもう一つの解である。
Δ ( t ) = ρ ( σ ( t ) ) − ρ ( t ) \Delta(t)=\rho(\sigma(t))-\rho(t) Δ ( t ) = ρ ( σ ( t )) − ρ ( t ) と置く。ψ ( σ ( t ) ) = ψ ( t ) \psi(\sigma(t))=\psi(t) ψ ( σ ( t )) = ψ ( t ) を微分するとψ ′ ( σ ( t ) ) σ ′ ( t ) = ψ ′ ( t ) \psi'(\sigma(t))\sigma'(t)=\psi'(t) ψ ′ ( σ ( t )) σ ′ ( t ) = ψ ′ ( t ) であるから
Δ ′ ( t ) = ρ ′ ( σ ( t ) ) σ ′ ( t ) − ρ ′ ( t ) = 2 cosh σ ( t ) ψ ′ ( σ ( t ) ) σ ′ ( t ) − 2 cosh t ψ ′ ( t ) = ψ ′ ( t ) ( 2 cosh σ ( t ) − 2 cosh t ) \Delta'(t)=\rho'(\sigma(t))\sigma'(t)-\rho'(t)
=\frac{2}{\cosh\sigma(t)}\psi'(\sigma(t))\sigma'(t)-\frac{2}{\cosh t}\psi'(t)
=\psi'(t)\left(\frac{2}{\cosh\sigma(t)}-\frac{2}{\cosh t}\right) Δ ′ ( t ) = ρ ′ ( σ ( t )) σ ′ ( t ) − ρ ′ ( t ) = cosh σ ( t ) 2 ψ ′ ( σ ( t )) σ ′ ( t ) − cosh t 2 ψ ′ ( t ) = ψ ′ ( t ) ( cosh σ ( t ) 2 − cosh t 2 ) である。t ∈ ( 0 , t ∗ ) t\in(0,t^{*}) t ∈ ( 0 , t ∗ ) ではψ ′ ( t ) > 0 \psi'(t)>0 ψ ′ ( t ) > 0 であり、σ ( t ) > t ∗ > t \sigma(t)>t^{*}>t σ ( t ) > t ∗ > t からcosh σ ( t ) > cosh t \cosh\sigma(t)>\cosh t cosh σ ( t ) > cosh t 、すなわち括弧の中は負である。よってΔ ′ < 0 \Delta'<0 Δ ′ < 0 が( 0 , t ∗ ) (0,t^{*}) ( 0 , t ∗ ) の全体で成り立つ。
t → t ∗ − t\to t^{*-} t → t ∗− のときψ ( t ) → τ ∗ − \psi(t)\to\tau^{*-} ψ ( t ) → τ ∗− であるからσ ( t ) → t ∗ \sigma(t)\to t^{*} σ ( t ) → t ∗ であり、ρ \rho ρ の連続性によりΔ ( t ) → ρ ( t ∗ ) − ρ ( t ∗ ) = 0 \Delta(t)\to\rho(t^{*})-\rho(t^{*})=0 Δ ( t ) → ρ ( t ∗ ) − ρ ( t ∗ ) = 0 である。Δ \Delta Δ は( 0 , t ∗ ) (0,t^{*}) ( 0 , t ∗ ) で狭義単調減少であり、右端で0 0 0 へ収束するから、( 0 , t ∗ ) (0,t^{*}) ( 0 , t ∗ ) の全体でΔ > 0 \Delta>0 Δ > 0 である。t 2 = σ ( t 1 ) t_2=\sigma(t_1) t 2 = σ ( t 1 ) であるからρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) \rho(t_2)>\rho(t_1) ρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) である。
t 1 < t 2 t_1<t_2 t 1 < t 2 よりa 1 = h / t 1 > h / t 2 = a 2 a_1=h/t_1>h/t_2=a_2 a 1 = h / t 1 > h / t 2 = a 2 である。C a C_a C a のz = 0 z=0 z = 0 における半径はa cosh 0 = a a\cosh0=a a cosh 0 = a であり、これは∣ z ∣ ≤ h \lvert z\rvert\le h ∣ z ∣ ≤ h の範囲でa cosh ( z / a ) a\cosh(z/a) a cosh ( z / a ) が取る最小値であるから、a a a は最も細い部分の半径である。▨
定理 5.2. r > 0 r>0 r > 0 、h > 0 h>0 h > 0 とし0 < h / r < τ ∗ 0<h/r<\tau^{*} 0 < h / r < τ ∗ とする。平面z = ± h z=\pm h z = ± h に含まれる半径r r r の二つの円を境界とし、z z z 軸を回転軸とする懸垂面C a C_a C a (命題 5.1 )はちょうど二つ存在し、それらをC a 1 C_{a_1} C a 1 (a 1 a_1 a 1 が大きいほう、首が太い)とC a 2 C_{a_2} C a 2 (a 2 a_2 a 2 が小さいほう、首が細い)とする。このとき次が成り立つ。
C a 1 C_{a_1} C a 1 とC a 2 C_{a_2} C a 2 はともに滑らかな極小曲面である。すなわち定義 3.2 の意味でH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 を満たす。
A ( C a 2 ) > A ( C a 1 ) A(C_{a_2})>A(C_{a_1}) A ( C a 2 ) > A ( C a 1 ) である。
したがってC a 2 C_{a_2} C a 2 は、与えた二つの円を境界とする曲面のうちで面積が最小であるものではない。C a 1 C_{a_1} C a 1 が、同じ境界を持ち面積が真に小さい曲面として実在するからである。
極小曲面であることから面積の最小性は従わない 。
証明. (1) を示す。C a C_a C a は例 4.1 の懸垂面の∣ z ∣ ≤ h \lvert z\rvert\le h ∣ z ∣ ≤ h の部分であり、そこでH ≡ 0 H\equiv0 H ≡ 0 が示されている。母数の対応は、例 4.1 のc c c をa a a と読み替えたものである。
(2) を示す。命題 5.1 (3) によりA ( C a i ) = 2 π r 2 ρ ( t i ) A(C_{a_i})=2\pi r^2\rho(t_i) A ( C a i ) = 2 π r 2 ρ ( t i ) であり、命題 5.1 (4) によりρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) \rho(t_2)>\rho(t_1) ρ ( t 2 ) > ρ ( t 1 ) である。
(3) を示す。C a 1 C_{a_1} C a 1 はC a 2 C_{a_2} C a 2 と同じ二つの円を境界に持ち(命題 5.1 (2) )、面積は真に小さい。したがってC a 2 C_{a_2} C a 2 の面積は、この境界を持つ曲面の面積の下限ではない。▨
6 演習
問題 6.1.
補題 1.2 (1) の計算を再現する。( x t ) u (\boldsymbol{x}_t)_u ( x t ) u の三つの項のうち、E t E_t E t の一次の項に寄与するのがどれかを特定し、t φ u N t\varphi_uN t φ u N が一次の項に寄与しない理由を述べる。
補題 1.2 (2) で§E19.5 定理 2.1 を用いた箇所を特定する。自己共役性が成り立たない場合にF t F_t F t の一次の項がどのような式になるかを書き下し、そこから∂ t W t ∣ t = 0 \partial_tW_t|_{t=0} ∂ t W t ∣ t = 0 を平均曲率で書き表すことができなくなる理由を述べる。
定理 2.1 の証明のうち、被積分関数の差ψ \psi ψ をR 2 \mathbb{R}^2 R 2 全体へ延ばした部分を再現する。この延長を行わずに、U U U に含まれる閉長方形の上で議論しようとすると何が失敗するかを、U U U が円環である場合を例に述べる。
定理 2.1 の証明で§E19.8 補題 2.1 を二度適用した。二度目の適用のためにη \eta η と∂ t η \partial_t\eta ∂ t η の連続性を確かめる段を省くと、どの仮定が満たされないかを述べる。
例 2.3 の検算を、単位法線を内向きに取った場合について書き直す。H H H 、x t \boldsymbol{x}_t x t の像の半径、および両辺の符号がどのように変わるかを追い、等式が保たれることを確かめる。
定理 3.4 (1) ⇒ \Rightarrow ⇒ (2) を導く部分を再現する。補題 3.1 を適用するために確かめたw w w の連続性が、どの主張から得られたかを述べる。
命題 3.5 を用いて、h ( u , v ) = log ( cos v / cos u ) h(u,v)=\log\bigl(\cos v/\cos u\bigr) h ( u , v ) = log ( cos v / cos u ) が定義される領域で極小曲面方程式を満たすことを確かめる。次に、この関数のグラフが例 4.1 の三つの例のいずれとも一致しないことを述べる。
命題 5.1 (4) の証明を再現する。Δ \Delta Δ が( 0 , t ∗ ) (0,t^{*}) ( 0 , t ∗ ) で狭義単調減少であることと、右端での極限が0 0 0 であることの二つから結論を出す手順を、どちらか一方だけでは足りないことに注意して説明する。
定理 5.2 の主張を、「極小曲面は面積を最小にする」という誤った命題の反例として述べ直す。反例としてh / r > τ ∗ h/r>\tau^{*} h / r > τ ∗ の場合を持ち出すことができない理由を、注意 5.3 に即して述べる。
7 境界と次
法方向の変分だけを扱ったこと 。定義 1.1 は変分をx + t φ N \boldsymbol{x}+t\varphi N x + tφN の形に限った。一般の変分は接方向の成分を含むが、接方向の変分は像を変えずに径数だけを動かす部分を含むので、面積の一階の変化には寄与しない項を持つ。本記事はその分解を扱わない。
面積の最小性を主張しないこと 。定理 3.4 が示したのは、極小曲面が面積汎関数の臨界点であることだけである。定理 5.2 は、臨界点が最小点でない具体例を与えている。臨界点が極小であるかどうかは第二変分によって判定され、安定性の概念がそこから定まる。第二変分、安定性、極小曲面の存在、正則性、Weierstrass 表現および Plateau 問題は「Riemann 幾何 II」が扱う。汎関数の下限が達成されることを示す直接法、下半連続性および弱コンパクト性は「変分法」が扱う。
存在を扱わないこと 。本記事は、与えられた曲面が極小であるかどうかを判定する道具と、極小曲面の具体例を与えた。与えた境界に対して極小曲面が存在するかどうかは別の問題であり、命題 5.1 (2) は、回転面という限られた族の中でさえ存在が条件つきであることを示している。
次の記事へ渡すもの 。定理 2.1 と定義 3.2 は、「Dirichlet エネルギーと調和写像」が用いる。そこでは、等温座標が与えられているという仮定のもとで、共形なはめ込みが調和であることと平均曲率が零であることが同値であることが示される。命題 3.5 は「極小曲面と調和性の計算実験」が数値的に残差を評価する対象である。§E19.6 定義 3.3 の漸近方向を用いた別の話題、すなわち Gauss 曲率が負の定数である曲面は「負曲率曲面と sine–Gordon 方程式」が扱う。